|
فرهنگ نگاري - فرهنگ نويسي - خرمشاهي |
|
|
|
|
| |
بهاءالدين خرمشاهي |
|
|
|
|
| |
برگرفته از: فرهنگ و پژوهش ش 193 |
|
|
|
|
|
|
| |
 |
|
|
|
| |
فرهنگنگاري و دايره المعارفنويسي در سه دهه اخير در ايران
فرهنگ و فرهنگنامه نويسي
بهاءالدين خرمشاهي
الف) فرهنگها
تدوين فرهنگ ]= واژهنامه / واژگان / لغتنامه / قاموس / معجم[ و نيز دايرهالمعارف ]= دانشنامه / و اخيراً در زمينههايي كه به زبان عربي است: موسوعه[ در ايران اسلامي سابقهاي هزار ساله، يعني برابر و حتي كمي بيشتر از شاهنامه فردوسي دارد.
حتي درباره فرهنگنگاري كتابهايي، تأليف و طبع شده است از جمله فرهنگهاي عربي به فارسي (علينقي منزوي) و فرهنگهاي فارسي (دكتر محمد دبير سياقي، از فرهنگنگاران كوشاي امروز ايران و از همكاران سازمان لغتنامه دهخدا) و كتابشناسي فرهنگهاي دو زبانه و چند زبانه فارسي (مركز اسناد و مدارك علمي ايران، 1366 ش) Bibliography of Persian bilimgual and Multilimgual Dictionaries (Iranian Documentation Centre, 1988).
اين كتاب آنكه فرهنگهاي 12 سال اخير را ندارد، 643 فرهنگ را معرفي كرده است. به تخمين نگارنده اين سطور، در 12 سال اخير بيش از 200 فرهنگ يك زبانه يا دو و چند زبانه در ايران منتشر شده است.
لغتنامه اسدي ]/ فرهنگ اسدي / لغت فرس اسدي[ با آنكه مطلقاً نخستين و قديمترين واژهنامه فارسي نيست، اما اولين لغتنامه فارسي متكي به شواهد شعري فارسي است كه موجود است و اسدي طوسي صاحب گرشاسبنامه (اثري پيش از شاهنامه) در گذشته به سال 465 ق مولف آن است. از اين اثر چندين تصحيح و طبع به عمل آمده است.
ناگزيريم از فراز تاريخي به طول يك هزاره، به قرن حاضر و بلكه به نيم قرن اخير كه روزگار تدوين دو لغتنامه بزرگ و مهم امروزين فارسي است جهش كنيم. يعني عصر لغتنامه دهخدا آغاز شده به همت شادروان علي اكبر دهخدا كه كار برگهنويسي آن از اوايل قرن شمسي حاضر (قرن چهاردهم هجري شمسي) باز ميگردد و در سال 1324 ش مجلس شوراي ملي قانوني براي حمايت همه جانبه از آن تصويب ميكند و سرانجام سه دهه پس از درگذشت دهخدا، يك سال پيش از انقلاب اسلامي ايران، اين اثر كه بزرگترين لغتنامه فارسي (شامل حدوداً 200 هزار مدخل اعم از فارسي و عربي و اعلام رجال و اماكن و اصطلاحات علوم است در نزديك به سي هزار صفحه در قطع رحلي بلند سه ستوني، در 40 تا 50 جلد بسته به نوع صحافي، با همكاري مستمر شادروان دكتر معين (در گذشته به سال 1350 ش/ 1971 م) و همكاري چهل - پنجاه ساله استاد دكتر سيد جعفر شهيدي رئيس سازمان لغتنامه دهخدا در سي سال اخير و معاونت همه جانبه استاد دكتر محمد دبير سياقي كه به كتاب ارجمند فرهنگهاي فارسي ايشان اشاره كرديم. دومين فرهنگ مهم فارسي جديد فرهنگ فارسي اثر دكتر محمد معين، وصي و جانشين شادروان دهخدا از اوايل دهه سي تا آخر دهه چهل در 6 مجلد در قطع كوچك (رقعي) دوستوني است. دو جلد آخر اين فرهنگ اعلام است و داراي مواد دانشنامهاي. تأليف و طبع اين اثر در حدود دو دهه از اوايل دهه 30 تا اواخر دهه 40 به طول انجاميده است و شامل حدوداً يكصد هزار مدخل اصلي (غير از تركيبات و زير مدخلها) و 40 هزار فقره اعلام است. گفتني است كه لغتنامه دهخدا و فرهنگ فارسي معين در عين حال كه پر خواهانترين فرهنگهاي فارسياند. اما هر دوي آنها واژگان نو ساخته يا وام - واژه (loan word)هاي 50 سال اخير را ندارند. به همين جهت سازمان لغتنامه دهخدا كه با همكاري دانشگاه تهران هنوز و همچنان فعال است، علاوه بر تجديد چاپ لغتنامه در قطع جديد و با كاغذ نازك (با همكاري انتشارات روزنه) در 14 جلد، فرهنگ جديدي سامان داده كه در سه شكل بزرگ (بزرگتر از لغتنامه دهخدا و با شواهد فراوانتر و رسيده به عصر حاضر) و متوسط و كوچك تدارك ديده به صورت جزوه - جزوه تدوين و منتشر ميگردد.
پس از اين دو فرهنگ، فرهنگهاي غالباً يك جلدي براي پر كردن خلأ آنها يعني آوردن لغات جديد، تدوين و طبع شده است كه تعداد آنها از 40 عنوان كمتر نيست، براي آگاهي از چون و چند آنها به كتاب فرهنگهاي فارسي پيشگفته مراجعه فرماييد. در اين ميان چند فرهنگ برجستهتر و جوابگوتر است كه نظر به اختصار اين مقاله، فقط به نام آنها اشاره ميكنيم. فرهنگ عميد (تأليف شادروان حسن عميد) كه يك و دو و سه جلدي چاپ و بارها تجديد چاپ شده است. ديگر كه با استفاده از روشهاي علمي و نوين فرهنگنگاري تأليف شده است فرهنگ قياسي فارسي، تأليف خانم مهشيد مشيري است. واژهياب اثر ابوالقاسم پرتو فرهنگي است امروزين كه در برابر همه كلمات بيگانه، چه اروپايي، چه عربي، معادل فارسي ميدهد. اما فرهنگي كه سراپا امروزين است و تعريفها و مثالهايش همه جديد (و از هيچ فرهنگ ديگري گرفته نشده) فرهنگ فارسي امروز (دكتر غلامحسين صدري افشار با همكاري خانمها نسرين و نسترن حكمي) كه بسيار جوابگو و روزآمد است و كلمات و تعبيرات غيررسمي (محاورهاي / عاميانه) را هم در بر دارد. سه فرهنگ فارسي به فارسي ديگر حائز اهميت و در دست تدوين است: 1) فرهنگي كه زير نظر دكتر حسن انوري از همكاران پيشين سازمان لغتنامه دهخدا و استاد بازنشسته دانشگاه در 8-10 جلد (براي انتشارات سخن) با همكاري يك گروه 30-40 نفره، بيش از 7 سال است كه تأليف آن پيش ميرود. 2) فرهنگي كه احتمالاً در 5-6 جلد در مركز نشر دانشگاهي، به همت مهندس علي كافي و گروه فرهنگنگاري آن مركز در مراحل پاياني تأليف است 3) فرهنگي كه فرهنگستان زبان و ادب فارسي، به سرپرستي يكي از اعضاي پيوسته فرهنگستان، زبانشناس نامدار معاصر دكتر علي اشرف صادقي در مرحله آغازين و برنامهريزي و فيشبرداري است.
آنچه گفته شد فقط به يك دهم فرهنگهاي فارسي به فارسي اشاره داشت.
حال به فرهنگهاي دو زبانه ميپردازيم. اعم از فرهنگ لغت عادي (مانند فرهنگ انگليسي - فارسي شادروان سليمان حييم) يا فرهنگ موضوعي مانند فرهنگ منطق يا فلسفه يا انواع فرهنگهاي علمي است (كه هم يك زبانه مانند فرهنگ معارف اسلامي استاد دكتر سيد جعفر سجادي است و هم دو زبانه مانند فرهنگ اصطلاحات فلسفه و علوم اجتماعي A Glossary of Technical Terms of Philosophy and social sciences
گفتني است كه فرهنگنگاري و دايرهالمعارفنويسي در سه دهه اخير و بيشتر در دو دهه پس از پيروزي انقلاب اسلامي (در سال 1357 ش / 1979 م) ترقي و رونق بيسابقهاي يافته است، به طوري كه زمينه چندين زبان و بيش از همه انگليسي و عربي فرهنگها و دانشنامههاي عمومي يا تخصصي عديدهاي تدوين شده كه نزديك به 300-400 عنوان از آنها انتشار يافته و بعضي از آنها كه چندين جلدي بوده، تأليف و طبع همزمان و مستمر آنها ادامه دارد كه به برجستهترين آنها به شيوهاي موضوعي فقط با ذكر نام / عنوان كتاب، و نام مؤلف يا ويراستار / سر ويراستار editor-in-chief اشاره خواهد شد. اينكه به ساير دادهها و اطلاعات كتابشناختي نميپردازيم، صرفاً به ملاحظه صرفهجويي در حجم مقاله است.
يكي از جلوههاي رونق و ترقي فرهنگ - دانشنامهنويسي در ايران امروز اين است كه چندين مؤسسه يا سازمان دولتي يا خصوصي تماماً يا عمداً به كار تهيه و توليد و طبع و نشر فرهنگها و دايرهالمعارفها ميپردازند كه به چند نهاد از برجستهترين آنها اشاره ميكنيم.
1) نشر فرهنگ معاصر به مديريت آقاي داود موسايي كه در سال (1360 ش / 1981 م) تأسيس شد و امتياز مهمترين فرهنگ انگليسي - فارسي (و فارسي - انگليسي) عصر جديد را كه تأليف فرهنگنگار عاليمقام معاصر شادروان سليمان حييم از ورثه آن دانشمند سختكوش به دست آورد و انواع فرهنگهاي او را در قطعها و مجلدات و بهسازيهاي لازم كراراً چاپ و تجديد چاپ كرد. بعضي تصور ميكنند سلسله فرهنگهاي ارزشمند كهنه و مهجور است. غافل از آنكه اين فرهنگها كلاسيك است و حفظ اصالت ديروزين آن و بهسازي در چاپ يا فيالمثل امروزينسازي آوانگاري (تلفظ نماي) آن بسيار سنجيدهتر از اين بود كه ناشر بدون حساب و كتاب لغات جديد (سه - چهاردهه اخير) را به آن بيفزايد. اين كار كه خوشبختانه نه ناشر از آن پرهيز كرده، ممكن است براي بعضي خريداران، مطلوب نباشد ولي بيترديد شيوهاي روشمند و آكادميك است. همين ناشر چند فرهنگ جديد انگليسي كه عنوان كلي همه آنها "فرهنگ معاصر..." است به همت بزرگترين زبانشناسان ايران از جمله دكتر محمدرضا باطني و دكتر علي محمد حقشناس كه كاملاً روزآمد (up-to-date) هستند، منتشر كرده است. او همچنين در زمينه روانشناسي، گياهشناسي، كامپيوتر، فرهنگ فارسي به فارسي (تأليف دكتر صدري افشار و همكاران كه به آن اشاره شد) و فرهنگهاي عربي به فارسي (و بالعكس) و نيز فرهنگهاي فرانسه - فارسي / فارسي - فرانسه و رشتههاي ديگر با استفاده از بهترين و پيشرفتهترين امكانات چاپي و طراحي كتاب در ايران امروز، تلاشي جدي و پيگير دارد.
سازمان ديگري كه ويژه تأليف و طبع نشر فرهنگ است سازمان لغتنامه دهخداست كه بيش از نيم قرن از تأسيس و فعاليت مستمر آن ميگذرد و چنانكه اشاره شد، مدير دانشمند آن دكتر سيد جعفر شهيدي است؛ به آثار چهارگانه اين سازمان هم اشاره شد. سازمان ديگر مركز نشر دانشگاهي است كه در سال (1358 ش / 1980) به پيشنهاد و تصويب شوراي عالي انقلاب فرهنگي، به ويژه براي همكاري در تأليف و نشر كتابهاي درسي و كمك درسي و درسنامههاي دانشگاهي، براي همه دانشگاههاي ايران تأسيس شد و از آغاز تا امروز مديريت آن با آقاي دكتر نصرالله پورجوادي - عضو شوراي عالي انقلاب فرهنگي و نيز عضو پيوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسي است. جز يك فرهنگ چند جلدي فارسي به فارسي كه تأليف آن ادامه دارد بقيه فرهنگها يا واژهنامه / واژگان (glossary, vocabulary) منتشره از سوي اين مركز در رشتههاي علمي است در رياضيات گرفته تا دريانوردي و معدن و دهها رشته ديگر كه عمدهترين آنها فرهنگ علم و تكنولوژي (زير نظر دكتر رضا منصوري، فيزيكدان برجسته، استاد دانشگاه و عضو فرهنگستان علوم ايران) است.
سازمان ديگر كه مانند يك فرهنگستان كوشا و پويا عمل ميكند، مؤسسه فرهنگي شهيد محمد رواقي، است كه در حدود 15 سال پيش به همت يكي از برجستهترين زباندانان، ادبشناسان و واژهپژوهان و فرهنگنگاران و محققان و گونه شناسان زبانفارسي، آقاي دكتر علي رواقي استاد دانشگاه و عضو پيوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسي اداره ميشود و دهها فرهنگ در آن موسسه با همكاري گروهي از پژوهشگران، تأليف شده و در مراحل گوناگون و غالباً نهايي توليد و نزديك به انتشار است از جمله 1) تصحيح فرهنگ عربي - فارسي تكلمه الاصناف، 2) ذيل فرهنگهاي فارسي (يك جلد) 3) فرهنگ پسوندهاي فارسي (اعم از زنده يا مهجور) 4) فرهنگ پسوندوارههاي فعلي 5) فرهنگ آفرينشهاي هنري (كه شامل تركيبهاي اضافي ]مانند كنج عزلت[ كه 12 هزار صفحه از آن حروفچيني شده و انشاءالله در اوايل سال 1380 ش / 2001 م منتشر خواهد شد) 6) فرهنگ واژگان فارسي متون كلاسيك 7) فرهنگ تركيبات اسمي و دهها فرهنگ ديگر كه در مراحل مختلف تهيه يا توليد هستند.
اينك فهرستوار، در كمال اختصار ابتدا به بعضي ديگر از فرهنگهاي دو زبانه عام (يك سويه يا دو سويه) و سپس فرهنگهاي موضوعي اشاره ميكنيم.
انگليسي
در زمينه فرهنگهاي انگليسي - فارسي، جز آنها كه ياد شد بايد از فرهنگهاي فرهنگنگاراني چون عباس آريانپور، منوچهر آريانپور، دكتر يارمحمدي، علي صلحجو، محمدرضا جعفري. فرهنگ - دانشنامة فرزان هم در 5 مجلد به كوشش اينجانب و آقايان مسعود قاسميان و بابك محقق، در مراحل نهايي تأليف حروفچيني همزمان است.
فرانسه
فرهنگهاي سعيد نفيسي، پارسايار، خانم مهشيد مشيري، عرفان قانعيفرد، و اثري از استاد ابوالحسن نجفي كه در دست تأليف است.
عربي
اشاره شد كه تعداد فرهنگهاي عربي - فارسي و اخيراً فارسي - عربي بسيار زياد است و به كتابي از استاد علينقي منزوي اشاره شد. بعضي از جديدترين آثار در سيساله اخير عبارتند از فرهنگ عربي - فارسي جامع نوين (اثر احمد سياح)، چند گونه فرهنگ فارسي - عربي از استاد تونجي دانشمند فارسيدان سوري به نام المعجم الذهبي. فرهنگ فارسي - عربي اثر دكتر حميد طبيبيان كه لاروس عربي خليل الجر را هم به فارسي ترجمه كردهاند. (كه اولي نزديك به انتشارات و دومي سالها و بارهاست كه منتشر شده است). ترجمه الرائد به فارسي (دكتر انزابي نژاد)، ترجمه المنجد والمنجدالطلاب هر دو به كوشش آقاي بندر ريگي. استاد پرويز اتابكي فرهنگ عربي - فارسي كلاسيك و نويني در نشر فرزان زير چاپ دارند.
فرهنگهايي هم به زبان ايتاليايي - فارسي، و زبانهاي آلماني، اسپانيايي، سوئدي و حتي چيني - فارسي (وبالعكس)، ارمني، كردي، عبري (سليمان حييم)، تركي و چندين زبان ديگر به فارسي درآمده است. فرهنگهاي متعددي در زمينه گويشهاي ايراني داريم كه در حدود 30 عنوان منتشر شده و هفتاد عنوان در پژوهشگاه علوم انساني زير چاپ است. همچنين فرهنگهاي اوستايي، پهلوي و سندي منتشر شده است. اينك به فرهنگهاي موضوعي ميپردازيم.
فرهنگهاي قرآني
در زمينه قرآن كريم فرهنگهاي قرآني و فرهنگهاي عربي (قرآني) - فارسي بسياري داريم از جمله لسان التنزيل، كهن، مجهول المولف، تصحيح دكتر مهدي محقق نيز به تصحيح ايشان وجوه قرآن اثر حبيش تفليسي به طبع رسيده است. نيز الدرر في الترجمان (مجهول المولف، تصحيح دكتر سرور مولايي) المستخلص = جواهر القرآن، اثر محمدبن محمد نصر بخاري (تصحيح دكتر علوم مقدم و دكتر اشرافزاده) تراجم الاعاجم (مجهول المؤلف، تصحيح مسعود قاسمي، محمود مدبري) تفسير كلمات قرآن (حسنين محمد مخلوف، ترجمه حسينعلي انصاريراد) فرهنگي در وجوه و نظاير تدوين دكتر محمود سرمدي (نزديك به انتشار از سوي نشر الهادي)، قاموس القرآن دامغاني هم به فارسي ترجمه شده است. نثر طوبي از بهترين واژهنامههاي قرآني (اثر آيتالله ابوالحسن شعراني و آقاي محمد قريب)؛ شرح و تفسير لغات قرآن، در 4 جلد، اثر جعفر شريعتمداري بر مبناي تفسير نمونه است. قاموس قرآن در 7 جلد اثر استاد سيد علي اكبر قرشي از جوابگوترين فرهنگهاي قرآني است و بيش از 20 فرهنگ قرآني ديگر هم داريم. فرهنگ آماري كلمات قرآن كريم هم واژهنماي (concordance) الفبايي قرآن كريم است (اثر دكتر محمود روحاني) در 3 جلد. اما فرهنگهاي موضوعي كريم هم متعدد است. از جمله تفصيل الآيات ژول لابوم، طبقات آيات خليل صبري، كشف المطالب (مرحوم دكتر محمود راميار)، فرهنگ موضوعي قرآن كريم (كامران فاني و بهاءالدين خرمشاهي)، فروغ بيپايان: فهرست تفضيلي مفاهيم قرآن كريم (حجتالاسلام عبدالمجيد معاديخواه)؛ فرهنگ قرآن (كليد راهيابي به موضوعات و مفهيم قرآن كريم. اثر اكبر هاشمي رفسنجاني و محققان مركز فرهنگ و معارف قرآن)؛ فرهنگنامه قرآني (5 جلد زير نظر محمدجعفر ياحقي. مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي كه معجم قرآني عظيم ديگري هم به عربي زير نظر آقاي واعظزاده در دست انتشار دارد (يك جلد منتشر شده) فرهنگواره اخلاق در قرآن (دكتر جعفر شعار)؛ اعلام قرآن (محمد خزائلي) و دهها اثر ديگر.
فرهنگهاي نهجالبلاغه
الف) فرهنگهاي موضوعي: المعجم الموضوعي نهجالبلاغه (عربي، اثر اويس كريم محمد)؛ فهرست كلي مطالب نهجالبلاغه (محمد دشتي)؛ تفسير موضوعي نهجالبلاغه (دانشگاه آزاد اسلامي اراك)؛ كشف الستاره عن نهجالبلاغه (شيخ احمد كاشاني)؛ نهجالفصاحه (فهرست موضوعي نهجالبلاغه، اثر كاظم كفايي). فرهنگ آفتاب (عبدالمجيد معاديخواه).
ب) واژهنامهها: فرهنگ لغات قرآن مجيد و نهجالبلاغه (علاءالدين مجتبوي)؛ فرهنگ لغات نهجالبلاغه (كاظم فرهومندي)؛ حل لغات نهجالبلاغه (مولوي اعجاز حسين بدايوني)؛ واژههاي نهجالبلاغه (عمران عليزاده)؛ سيري در فرهنگ لغات نهجالبلاغه (كريم زماني)؛ المعجم المفهرس لالفاط نهجالبلاغه (محمد دشتي با همكاري سيد كاظم محمدي. اين اثر واژهنما است، نه واژهنامه)؛ مفردات نهجالبلاغه (2 جلد، سيد علي اكبر قرشي) و چندين اثر ديگر.
فرهنگهاي ادبي
فرهنگ اصطلاحات ادبي (سيما داد)؛ فرهنگنامه شعر و شاعري (ميمنت دانا)؛ اصطلاحات ادبي (صالح حسيني)؛ فرهنگ تلميحات (سيروس شميسا)؛ فرهنگ اشارات (سيروس شميسا)؛ فرهنگ ادبيات فارسي (خانم دكتر زهرا خانلري)؛ فرهنگنامه شعري (3 جلد، با شواهد شعري از قرن 3 تا 11 هجري، اثر رحيم عفيفي)؛ واژهنامه ادبيات داستاني (محسن سليماني)؛ فرهنگ اساطير و اشارات داستاني در ادبيات فارسي (محمد جعفر ياحقي)؛ فرهنگ اصطلاحات نقد ادبي (بهرام مقدادي)؛ فرهنگهاي شاهنامه از جمله فرهنگ اعلام شاهنامه (دكتر منصور رستگار فسايي) و واژهنامك (عبدالحسين نوشين) و چندين فرهنگ ديگر؛ واژهنامه غزلهاي حافظ (حسين خديو جم)؛ كلك خيالانگيز (در 4 جلد، اثر دكتر پرويز اهور)؛ فرهنگ ده هزار واژهاي حافظ دكتر ابوالفضل مصفي) و چند فرهنگ ديگر و چندين واژهنما concordance براي شعر حافظ از جمله كشف اللغات همراه ديوان حافظ تدوين شادروان ابوالقاسم انجوي؛ فرهنگ واژهنماي حافظ (خانم مهيندخت صديقيان)؛ واژهنماي حافظ (به ايتاليايي اثر خانم منگيني)، واژهنماي حافظ (تدوين بهرام اشتري، زير چاپ). درباره شاعران ديگر نيز فرهنگهايي ساخته شده است، از جمله لغات و تعبيرات مثنوي (در 11 جلد اثر شادروان صادق گوهرين) و چند اثر كه موضوع آنها بين زبان و ادبيات است از جمله: فرهنگ بيانانديشهها (محسن صبا)؛ فرهنگ دستور فارسي (محمد مهيار). فرهنگ فارسي زآنسو (كه نوعي فرهنگ قافيه است). همچنين فرهنگهاي ادبي كه زير نظر استاد دكتر علي رواقي تدوين شده و به آنها اشاره كرديم. دانشنامه بزرگ فارسي وابسته به بنيادي به همين نام، فقط حرف "آ" را منتشر كرده است. به دانشنامه ادب فارسي در بخش بعدي اين مقاله كه ويژه دايرهالمعارفهاست اشاره خواهد شد.
فرهنگهاي عاميانه
تمام زبانهاي مهم از دوردستترين سرآغازههاي تاريخشان، در جنب زبان رسمي، زباني غيررسمي دارند كه عبارت است از زبان محاوره و عاميانه (در اينجا وارد فرق زبان محاوره و عاميانه نميشويم). نگارش فرهنگ عاميانه فارسي - فارسي در ايران حدوداً 4 قرن سابقه دارد (از عهد مجمعالامثال و جامعالتمثيل هر دو اثر هبلهرودي به ترتيب تدوين در سالهاي 1049 ق و 1051 ق). در عصر جديد، يعني قرن حاضر دهها فرهنگ عاميانه (همراه با ضربالمثلها يا بدون آنها داشتهايم كه فقط به دو اثر از برجستهترين آنها كه از نظر زماني به دوره پيش از بررسي ما (سه دهه اخير) تعلق دارند اشاره ميكنيم: 1) امثال و حكم (تأليف علامه علي اكبر دهخدا بنيانگذار لغتنامه دهخدا و از مشروطهخواهان و نثرنويسان و طنزپردازان بزرگ قرن حاضر است و اين اثر در 4 جلد است. چاپ سالهاي 1308 تا 1311 ش. 2) فرهنگ لغات عاميانه (مقدمه و انتخاب مدخلها از جمالزاده پدر داستاننويسي جديد فارسي و تعريف مدخلها از محمد جعفر محجوب، چاپ اول 1344 ش) مهمترين فرهنگهاي عاميانهاي كه كمابيش در سي ساله و خير تدوين و طبع شده از اين قرار است: فرهنگ عوام (امير قلي اميني)؛ فرهنگ امثال فارسي (كه لغات عاميانه هم دارد، اثر يوسف جمشيديپور)؛ كتاب كوچه شاملو - شاعر بزرگ معاصر - با همكاري همسرش آيدا سركيسيان كه از حد و حدود فرهنگ عاميانه فراتر رفته و تبديل به فرهنگ عامه شده است (جلد اول 1358 ش، جلد نهم شامل بخش اعظم حرف "ت" 1379 ش. كتاب كوچه اگر به همت همسر و ياران شاملو با همين شكل و روال پيش رود بالغ بر حدود 50 جلد ميشود و به 20 سال زمان نياز دارد. مگر آنكه تمهيدات تازهاي انديشيده شود. فرهنگ عاميانه بعدي: فرهنگ معاصر (دكتر رضا انزابي نژاد و دكتر منصور ثروت)؛ فرهنگ مثلها و اصطلاحات متداول در زبان فارسي (دكتر صادق عظيمي)؛ فرهنگ جبهه (7-8 دفتر به كوشش محسن مهرآبادي و سيد مهدي فهيمي)؛ فرهنگ كنايات (دكتر منصور ثروت)؛ مثلها و تعبيرات فارسي (ادبي و عاميانه؛ دكتر هاشم رجبزاده؛ فرهنگ نوين: گزيده مثلهاي فارسي (و چند اثر ديگر و نيز آثاري در زمينه مثلپژوهي و شناخت علمي ضربالمثلها، همه اثر احمد ابريشمي)؛ قند و نمك (جعفر شهري) و سپس ميرسيم به مهمترين فرهنگ عاميانه عصر جديد به نام فرهنگ فارسي عاميانه (2 جلد، اثر استاد ابوالحسن نجفي، عضو پيوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسي و صاحب آثار تأليفي و ترجمهاي بسيار. اين اثر در سال جاري 1379 ش منتشر شده (ولي سال طبع آن در صفحه عنوان 1378 ياد شده، و بهاءالدين خرمشاهي نقد و نظر مفصلي درباره آن نوشته است (نشريه بخارا، شماره 12)
فرهنگهاي زندگينامهاي
نگارش اين گونه آثار در فرهنگ اسلامي و نيز ايران اسلامي سابقه هزارهاي دارد. اين فرهنگها به دو نوع كلي تقسيم ميشوند، الف) تخصصي يعني زندگينامههاي طبقه خاصي از علما يا هنرمندان و در قديم به اين گونه فرهنگها طبقات گفته ميشده ب) عام كه شرح حال همه ناموران فرهنگي را دارد. در دوره مورد نظر ما رجال بامداد (6 جلد تأليف محمد علي بامداد زندگينامه جمعي و عمومي رجال - عمدتا دولتمردان - قرن اخير) را ميتوان نخستين اثر بهشمار آورد. ساير آثار برجسته عبارتند از: فرهنگ زندگينامهها (به سرپرستي حسن انوشه كه فقط يك جلد آن منتشر شده كه شامل معرفي حدوداً 6 هزار شخصيت جهان اسلام كه نامشان با "ابن" شروع ميشود است). زندگينامه دانشوران (كه ترجمه Dictionary of Scientific Biography در 16، يا چاپهاي اخير 8 جلد است) و ترجمه چند جلد آن و نيز ترجمه شرح حال دانشمندان ايراني و اسلامي و نيز ترجمه خلاصه يك جلدي آن به نام خلاصه زندگينامه دانشوران به سرپرستي استاد احمد بيرشك و ترجمه جمعي از فضلا منتشر شده است؛ فرهنگ ناموران معاصر ايران (به همت دكتر يعقوب آژند، هدايت الله بهبودي و عبدالله متولي، با همكاري دهها مؤلف و پژوهشگر و ويراستار. اين اثر رجال در گذشته بين سالهاي 1260 ش / 1300 ق تا امروز = 1380 ش / 1421 ق را در بر دارد و حاوي حدوداً 60 هزار زندگينامه است؛ طرحريزي آن از سال 1371 ش آغاز شده و تا پايان امسال 1379 ش / 2001 م جلد اول آن انتشار مييابد)؛ طبقات مفسران شيعه (6 جلد، اثر حجتالاسلام عقيقي بخشايشي)؛ موسوعه طبقات الفقها (به عربي در 13-14 جلد، زير نظر آيتالله سبحاني كه تا چند ماه ديگر نشر كليه مجلدات آن تكميل ميشود) و چنانكه از نام آن پيداست زندگينامه فقيهان است)؛ فرهنگ ادبيات جهان ]ترجمه و[ تأليف خانم زهرا خانلري كه فقط حاوي زندگينامه نويسندگان غربي / جهاني است و به نويسندگان ايراني و اسلامي نپرداخته است؛ فرهنگ زندگينامه پژوهشگران معاصر ايران، مرجعي است در 8 جلد كه در سال جاري (1379 ش / 2000 م) جلد اول آن از سوي نشر "فرهنگ معاصر" منتشر شده است.
در اينجا بايد نظر به كمبود جا، از معرفي فرهنگهاي ديگر، با دريغ بسيار، خودداري كنيم. زيرا به تخمين نگارنده اين سطور در سه دهه اخير در كشور ما، در رشتههاي گوناگون علوم انساني و اجتماعي و طبيعي و فنون و هنرها و معارف مختلف در حدود يك هزار فرهنگ اعم از يك يا دو زبانه، داراي معادل يا تعريف فرهنگي (به قول قدما "شرح الاسمي") يا حتي مقالههاي يك تا چند ستون / صفحهاي تدوين و طبع و نشر شده است كه تهيه كتابشناسي (ساده يا توصيفي = anmotated bibliography) آنها ضرورت و فايده دارد.
در صفحات پيشين، بيشتر فرهنگهاي عام يا همهپسند و غالباً در زمينه علوم انساني را معرفي كرديم. در مورد فرهنگهاي علمي كه در اغلب رشتههاي علمي و فني از يك تا هفت - هشت نوع تهيه و عرضه شده است، نميتوانيم و لو به اجمال اشاره كنيم زيرا تعداد آنها از 300 فقره بيشتر است؛ و اشاره شد كه مركز نشر دانشگاهي كوشش پر ثمري در نشر دهها فرهنگ علمي و فني داشته و دارد.
در مورد ساير رشتههاي ناگفته مانده، همينقدر اشاره ميكنيم كه فرهنگهاي متعددي در رشته حقوق، فقه، حتي دستكم 3 فرهنگ در اصول فقه، در يكايك هنرها، به ويژه موسيقي (بيش از 10 عنوان) و نيز سينما (بيش از 10 اثر) و كارگردانان و بازيگران تئاتر و حتي در زمينه كارها و صنايع دستي و نيز خوشنويسي / خطاطي (calligraphy)، كشاورزي و گياهشناسي (چندين و چند اثر) و حتي يك اثر 5 جلدي درباره گياهان دارويي و نيز فرهنگهايي يك، دو و چند زبانه (فرهنگ فلسفي اثر سهيل افنان) در زمينه فلسفه به فارسي و نيز عربي وجود دارد. و نيز فرهنگهايي در زمينه عرفان، كلام، منطق و نيز در زمينه دينپژوهي (از جمله فرهنگ اصطلاحات علوم و تمدن اسلامي؛ واژهنامه اديان، قاموس كتاب مقدس، اعلام كتاب مقدس) تا زمينههايي چون علوم اجتماعي و اغلب زير مجموعههاي آن، نيز جامعهشناسي، روانشناسي، رياضيات (بيش از 5 فرهنگ) تا زبانشناسي (بيش از 10 عنوان) و زبانهاي باستاني (اوستايي، پهلوي، سغدي كه به كثرت و تنوع آنها بيشتر اشاره شد)، تا ورزش، معرفي كوهها، فرهنگ نامهاي ايراني و حتي زمينههاي دور از ذهني چون ترسهاي بيمارگونه (phobia) و حتي "خرافات" فرهنگهاي تأليفي و ترجمهاي داريم. دامنه كار چندان وسيع است كه حتي فرصت بر شماردن زمينهها نيست، تا چه رسد به فرهنگها و مشخصات آنها در هر زمينه. براي تفضيل فرهنگهاي فارسي و فرهنگگونهها. اثر دكتر محمد دبير سياقي (اسپرك، 1368)؛ كتابشناسي فرهنگهاي دو زبانه و چند زبانه فارسي. (مركز اسناد و مدارك علمي ايران، 1366).
ب) دايره المعارفها
بخش دوم اين مقاله طبعاً موجزتر و داراي عناوين كمتري است. نويسنده اين سطور، با تعبيري طنزآميز، ولي حقيقتگويانه و واقعيتگرايانه، گفته است، كه در فرانسه در نيمه دوم قرن هجدهم ابتدا نهضت دايرهالمعارفنويسي در گرفت و سپس انقلاب شد، اما در ايران، عكس آن اتفاق افتاد. يعني ابتدا انقلاب اسلامي در 1357 ش = 1979 م در گرفت و پيروز شد، سپس نهضت شگفتآور دايرهالمعارفنويسي به راه افتاد كه هنوز به نحو روزافزون ادامه دارد و در حد خود، تحول و رشد فكري و فرهنگي به بار آورده است.
سابقه دايره المعارف ]= دانشنامه = موسوعه[ نگاري در سراسر تاريخ و جغرافياي جهان در اسلام، بسي گسترده است و بيش از يك هزاره قدمت دارد. به عنوان مثال ميتوان از معارف ابنقتيبه (213 - 276 ق)، دينكرد / دينكرت (دايره المعارف ديني زردشتي ملون در قرن سوم هجري)، رسائل اخوان الصفا (به عربي در قرن چهارم هجري، كه ترجمه كهن فارسي هم دارد)، شفا (اثر عظيم 10 جلدي ابنسينا، به عربي، در اوايل قرن پنجم هجري)، جامع العلوم (= ستيني يعني شصيت گاني - چون مؤنفش امام فخررازي به شصت رشته از معارف آن عصر: اواخر قرن ششم هجري پرداخته است، به فارسي) و نفايس الفنون (به فارسي اثر شمسالدين محمدبن محمود آملي - معاصر حافظ / قرن هشتم هجري - نام برد و هر چه به پيش ميآييم تعداد اين گونه آثار مرجع بيشتر ميشود.
حال با يك جهش بلند به محدوده بررسي خود كه سه دهه اخير است، ميپردازيم. در دهه 30 (1330 ش = دهه 50 ميلادي) انتشارات فرانكلين با پيشگامي و همكاري آمريكائيان در ايران تأسيس شد و سه دهه (تا پيروزي انقلاب) و بعد هم با تغيير مديران و مشي انتشاراتي، تا سه چهار سال پيش هم فعال بود سپس در شركت انتشارات علمي و فرهنگي ادغام شد. عمدهترين اثر از ميان چند صد اثر كه سازمان فرانكلين برنامهريزي و منتشر كرد، دايرهالمعارف فارسي بود كه به سرپرستي شادروان غلامحسين مصاحب، رياضيدان بزرگ معاصر از سال 1335 ش طرح آن بر مبناي يك دايره المعارف كوچك انگليسي ريخته شد ولي با افزايش مقالات تأليفي مربوط به اسلام و ايران، حجم آن به چندين برابر حجم مرجع مبنا بالغ شد و بسياري از بزرگان علم و فرهنگ معاصر همچون شادروانان استاد زرياب و استاد زرينكوب در تأليف و تكميل مقالات آن همكاري كردند. سطح علمي و صحت و دقت مبذول در تدوين اين دايرهالمعارف سه جلدي اگر از استاندارد و عرف جهاني فراتر نباشد، فروتر نيست. استادان رضا اقصي و دكتر محمود مصاحب، پس از درگذشت استاد غلامحسين مصاحب، دنباله كار را به همان شيوه ادامه دادند. جلد اول در سال 1345 ش / 1966 م در زمان حيات سرپرست علمي اين اثر - شادروان غلامحسين مصاحب منتشر شد. جلد دوم در1356ش / 1977 م و جلد سوم در 1375 ش / 1996 م. اين دايره المعارف، نخستين و تاكنون هم تنها دايرهالمعارف عمومي و غير تخصصي فارسي است. ساير دايرهالمعارفها / دانشنامههاي فارسي را (كه غالبا موضوعي و تخصصي يا اختصاصي هستند با ايجاز بيشتر فهرستوار ياد ميكنيم.
1. فرهنگنامه كودكان و نوجوانان. برنامهريزي شده از سوي "شوراي كتاب كودك"، آغاز در پاييز 1358 ش / 1979 م، چاپ جلد اول در سال 1371، چاپ جلد پنجم در 1378، كتاب سال در رشته مرجعنگاري در سال 1377 ش. اين اثر دومين دانشنامه ويژه كودكان و نوجوانان است. اثر پيشين فرهنگنامه جوانان نام داشت كه كتابي 17 جلدي، به انگليسي و ويراسته موريس پاركر بود كه همان سازمان فرانكلين آن را به سرپرستي آقاي رضا اقصي در دهه 40 ش / 60 م در 18 جلد (يك جلد افزوده تأليفي درباره اسلام و ايران) منتشر كرده بود.
تعداد جلدها و زمان پايان يافتن فرهنگنامه كودكان و نوجوانان را نميتوان به دقت پيشبيني يا تعيين كرد. پنج جلدي كه در ظرف 7-8 سال تاكنون منتشر شده فقط مقالات دو حرف "آ" و "الف" را در بر دارد. جلد پنجم پيوست (تكمله همراه با فهرست سراسري مربوط به مقالات چهار جلد اول و پيوست) است.
2. دايره المعارف تشيع. تأسيس شده در سال 1361 ش / 1982 م از سوي بنياد اسلامي طاهر (كه جزو موقوفات مرحوم حاج سيد ابوالفضل توليت، آخرين متولي آستانه مقدسه حضرت معصومه(س) در قم بود). سرپرست علمي آن در دو سال اول، استاد دكتر مهدي محقق (استاد بازنشسته دانشگاه تهران و استاد مدعو دانشگاه مك گيل و مؤسسه عالي اسلامشناسي مالزي، عضو پيوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسي و عضو وابسته فرهنگستانهاي سوريه و مصر و صاحب آثار علمي بسيار) و دستياران ايشان: كامران فاني، منوچهر صدوقي سها، و بهاءالدين خرمشاهي بودند. از سال 1363 ش سرپرستي اين دايرهالمعارف بر عهده استاد سيد احمد صدر حاج سيد جوادي (حقوقدان برجسته، دادستان پيشين تهران، وزير كشور در دولت موقت شادروان بازرگان قرار گرفته و تا امروز ادامه دارد. از سال 1367. پس از انحلال بنياد اسلامي شط، بنياد ديگري به نام بنياد خيريه و فرهنگي شط به مديريت بانوي باهمت خانم فهيمه محبي عهدهدار اداره امور اداري و مالي اين دايرهالمعارف شده است. حجتالاسلام محسن يوسفي اشكوري به مدت 6-7 سال در ويراستاري و نگارش بعضي مقالات همكاري داشته است. نخستين جلد اين اثر در سال 1366 ش منتشر شد و جلد هفتم آن در سال 1377 و در همان سال اين اثر در رشته مرجع نگاري "كتاب سال" شد. نويسندگان اين اثر عدهاي در حدود بيست تن از استادان حوزه و دانشگاه و محققان جوان بودند. كل دوره آن 14 جلد برآورد شده و اكنون جلد هشتم نزديك به انتشار است. انتشار باقي مجلدات در حدود يك دهه زمان لازم دارد.
3. دانشنامه ايران و اسلام. اثري است ناتمام، كه مبناي آن ترجمه دايرهالمعارف اسلام (نوشته اسلامشناسان مسلمان و غيرمسلمان، طبع بريل در ليدن - هلند - است، كه ويرايش دوم آن از سال 1950 م آغاز شده و 9 جلد از آن منتشر شده و به جلد دهم خاتمه مييابد. اما اين ترجمه زير نظر ايرانشناس عاليمقام ايراني استاد دكتر احسان يارشاطر انجام گرفته و مقالات كمبودي آن چه راجع به اسلام چه ايران تأليف و بر آن افزوده شده و جزوه به جزوه از سال 1354 تا 1361 ش انتشار يافته (از آب و آبادان تا اخوانالمسلمين، جمعاً 11 جزوه، سپس متوقف مانده است.
4. دانشنامه جهان اسلام. در سال 1362 با پيشنهاد حضرت آيتالله خامنهاي كه آن هنگام رئيس جمهور ايران بودند و مديريت و همكاري استادان دكتر مهدي محقق و دكتر نصرالله پورجوادي، بر مبناي ترجمه مقالات دايرهالمعارف اسلام (كه در مدخل پيشين ياد شد) و نيز مقالات دايرهالمعارف ايرانيكا (مدخل بعدي) آغاز شد. از آنجا كه در نظر بود اين اثر به نوعي دنباله دانشنامه ايران و اسلام باشد، لذا از حرف "ب" آغاز شد، و علاوه بر ترجمه، بسياري از مقالات آن تأليفي است.
ازاين اثر چهار جلد كه همگي فقط حرف "ب" ميباشد منتشر شده است. اين دانشنامه در سال 1378 در مرجعنگاري كتاب سال شناخته شده است.
5. دانشنامه ايرانيكا Emcyclopedia Iranica دايرهالمعارفي است كه به همت و سرپرستي استاد دكتر احسان يار شاطر (استاد پيشين دانشگاه تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، مدير مسئول نشريه انتقاد كتاب، سرپرست دانشنامه ايران و اسلام - كه پيشتر به آن اشاره شد - و استاد دانشگاه كلمبيا و رئيس مركز ايرانشناسي آن. اين اثر به زبان انگليسي است و نخستين جلد آن در سال 1985 و نهمين جلد آن در سال 1999 م منتشر گرديده، حدوداً و تخميناً در 30 جلد طراحي شده است و به همه شئون فرهنگ و تمدن ايران از طليعه تاريخ تا امروز ميپردازد و گاه مدخلها / مقالاتي در آن هست كه در دايرهالمعارفهاي اسلامي يا ايراني ديگر نيست، نظير "بهشت زهرا" نوشته حامد الگار.
6. دانشنامه ادب فارسي، به سرپرستي استاد حسن انوشه (تأسيس 72 يا 1373 با همكاري معاونت فرهنگي وزارت ارشاد). جلد اول ادب فارسي در آسياي مركزي. جلسههاي فرهنگي، اصلاحات ادبي. جلد سوم ادب فارسي در افغانستان. جلد چهارم ادب فارسي در شبه قاره هند. (كه خود در سه جلسه است) اينها همه در كمتر از يك دهه اخير منتشر شده است.
7. جهان اسلام. تأليف دكتر مرتضي اسغدي. اثري است دايرهالمعارف گونه كه به تاريخ و جغرافيا و تمدن و فرهنگ گذشته و حال بيش از 50 كشور اسلامي ميپردازد. از اين اثر دو جلد از سوي مركز نشر دانشگاهي منتشر شده و جلد سوم نزديك به انتشار است. اين اثر در 5 جلد طرحريزي شده بود كه با درگذشت نابهنگام مؤلف دانشمند و جوان آن (در 43 سالگي) ادامه تأليف و تدوين آن به وقفه افتاده است.
8. دايره المعارف بزرگ اسلامي. تأسيس شده در سال 1362 ش، به همت و زير نظر استاد كاظم موسوي بجنوردي (از فعالان سياسي و انقلابيوني كه در زمان رژيم پيشين در راه آرمان استقرار حكومت اسلامي، به جان كوشيده و تحمل 13 سال زندان كرده است. از نمايندگان دورههاي اوليه مجلس شوراي اسلامي، فرزند مرحوم آيتالله محمد حسن موسوي بجنوردي صاحب اثر مهمي به نام القواعد الفقهيه مفصلترين و تحقيقيترين دايرهالمعارفي است كه بعد از انقلاب در ايران تأسيس شده است و از همكاري برجستهترين دانشمندان اسلامشناس و ايرانشناس امروز ايران بهرهمند است و به تعليم و تربيت محققان و مؤلفان جوان هم توجه دارد. از اين اثر تاكنون 9 جلد كه همه فقط حرف "الف" است منتشر شده و تا چند جلد ديگر هم همين حرف ادامه دارد و يك جلد آن خاص ايران است. با آنكه مقالات اين دايرهالمعارف بسيار مفصل است، ولي در تجديدنظري كه در طول مقالات و تعداد مجلدات كردهاند، قرار است، كلاً در 40 جلد به پايان برسد. اين كتاب چند سال پيش، در رشته مرجعنگاري، كتاب سال شده است.
9. دانشنامه حضرت علي(ع) كه نام آن "حيات سعيد" است. اين اثر دوجلدي شامل مقالاتي است كه مربوط به زندگي و آثار و كار و كارنامه حضرت علي(ع) است و كلاً از دايرهالمعارف تشيع برگرفته شده است. جلد اول شامل مقالات حرف "آ" تا آخر "د" (دال) است كه نزديك به انتشار است و تدوين و نشر جلد دوم، دو سه سال به طول ميانجامد.
10. موسوعه امام علي (ع) دايرهالمعارفي است تماماً مربوط به حضرت علي(ع) و زندگي و آثار و افكار ايشان و ترجمه و شرح و اقتباس آن آثار. اين اثر به زبان عربي است و به همت و سرپرستي حجتالاسلام والمسلمين محمدمهدي ريشهري از سوي بنيادي به نام دارالحديث، در 12 جلد همزمان با سالگرد ميلاد حضرت(ع)، در 13 رجب 1421 ق / مهرماه 1379 ش / اكتبر 2000 م، منتشر گرديده است. ترجمه اين اثر به زبانهاي فارسي و انگليسي و اردو ضروري مينمايد.
11. فرهنگ آثار. عنوان فرعي اين مرجع چنين است: "معرفي آثار مكتوب ملل جهان از آغاز تا امروز". تحت نظر هيئت علمي: اسماعيل سعادت، احمد سميعي (گيلاني)، رضا سيدحسيني، ابوالحسن نجفي به سرپرستي رضا سيدحسيني. اين فرهنگ يا دانشنامه ترجمه يك مرجع شش جلدي فرانسوي است به نام Dictionnaire des Oeuvres كه سر ويراستار آن والنتينو بومپياني Valentino Bompiani (1898-1992 م) بوده و انتشار چاپ نخست آن از 1953 ميلادي آغاز شده است. سرپرست و هيئت علمي علاوه بر ترجمه و نظارت بر ترجمه 20 هزار مقاله اين مرجع يك جلد هم كه در بردارنده معرفي چند هزار كتاب عربي و فارسي است براي تكميل آن به آن افزودهاند و كار اصلي ترجمه كل اثر به پايان رسيده و جلد اول آن شامل مقالات حرف "آ- ب" در سال 1378 ش / 1999 م، از سوي انتشارات سروش، در هيئتي آراسته و پيراسته به طبع رسيده است.
12. دايره المعارف هنر. اثر رويين پاكباز. نشر فرهنگ معاصر، 1378 ش / 1999 م. اين اثر بيشتر به هنرهاي تجسمي پرداخته است و داراي واژهنامه انگليسي - فارسي ارزشمندي هم هست. همچنين داراي تصاوير رنگي از برجستهترين آثار هنري است.
13. دايره المعارف موسيقي لاروس. ترجمه و تدوين خانم كتايون صدري.
14. دانشنامه مزديسنا. تأليف جهانگير اوشيدري. انتشارات فروهر. اين اثر يك جلدي و مقالات آن همه مربوط به آيين زردشت و زردشتيان و فرهنگ ايران باستان و بعضي اعلام و اساطير شاهنامه است.
15. دايره المعارف اماكن تاريخي ايران در دوره اسلامي. مرجعي است 10 جلدي كه 3 جلد از سوي پژوهشگاه فرهنگ و هنر منتشر شده است.
16. دايره المعارف علوم اجتماعي. از دكتر باقر ساروخاني. در يك جلد. مدخلها الفبايي و ذيل كلمات كليدي انگليسي وارد شده، سپس معادل فارسي و شرح آن آمده است.
17. دانشنامه قرآن و قرآنپژوهي. به كوشش بهاءالدين خرمشاهي. حاوي 3600 مقاله الفبايي، كه نيمي از آنها از قرآن و راجع به اعلام و احكام و مفاهيم كليدي قرآني است و نيمي راجع به آثار قرآنپژوهي الفبايي كه نيمي از آنها از قرآن و راجع به اعلام و احكام و مفاهيم كليدي قرآني است و نيمي راجع به آثار قرآنپژوهي كه نام نويسندگان مقالات در آخر هر مقاله همراه با كتابشناسي آمده است اين اثر در 2 جلد انتشار يافته است.
18. معارف و معاريف، كه دايره المعارفي از احكام، اخلاق، تاريخ، اعلام و اصطلاحات اسلامي، در 10 جلد اثر مصطفي حسيني دشتي است.
در پايان اشاره به دايره المعارفهاي دانشنامههايي كه در دست تأليف يا زير چاپ است، خالي از فايده نيست.
19. دايره المعارف قرآن. در دست تدوين در مركز فرهنگ و معارف قرآن در قم، به مديريت حجتالاسلام محابي.
20. دايره المعارف دموكراسي. ترجمه دانشنامهاي است به همين نام و موضوع با عنوان Encyclopedia of Democracy در چهار جلد شامل 417 مقاله، جمعاً 1550 صفحه با فهارس فراوان، و نظم الفبايي. زير نظر سيمور مارتين ليپست Seymqur Martin Lipset اين اثر زير نظر استاد كامران فاني، با ويراستاري خانم محبوبه مهاجر و آقاي فريبرز مجيدي و مديريت اجرايي آقاي دكتر نورالله مرادي، انشاءالله بهزودي از سوي كتابخانه تخصصي وزارت امور خارجه كشورمان منتشر خواهد شد.
21. دايره المعارف آستان قدس رضوي، كه به تعبيري ميتوان آن را "دانشنامه خراسان" هم تعبير كرد. ناشر اين اثر 3 تا 5 جلدي، مركز خراسانشناسي و سرپرستان علمي آن آقايان دكتر محمد جعفر ياحقي و عبدالحسين آذرنگاند.
22. دانشنامه فارس. زير نظر آقاي كورش كمالي سروستاني. ناشر اين اثر بنياد فارسشناسي است. تعداد مجلدات اين مرجع احتمالاً بين 3 تا 5 خواهد بود و تنظيم آن الفبايي است.
در ارتباط با اين "شهرنامه"ها بايد از آثار مهمي چون كتاب گيلان و سيماي تاريخ و فرهنگ قزوين اثر 3 جلدي استاد دكتر پرويز ورجاوند (نشر ني) كه هر دو در سالهاي اخير منتشر شدهاند به نيكي ياد كرد. همچنين از تهران قديم (6 جلد)، اثر شادروان جعفر شهري.
23 تا 24. دايره المعارف امام حسين (ع)؛ همچنين دايره المعارف جنگ ايران و عراق، به قرار اطلاع در دست تأليف است. همچنين دايرهالمعارف عمومي بزرگي همانند بريتانيكا و دايره المعارف فلسطين (از سوي مركز دايره المعارف بزرگ اسلامي)؛ همچنين دايره المعارف كتابداري و اطلاعرساني، به سرپرستي آقاي دكتر عباس حري (از سوي كتابخانه ملي).
| |
نوشته شده توسط اصغر محمودآبادی در سه شنبه یازدهم تیر 1387 ساعت 21:37 |
لینک ثابت |
